Con làm sai phép cộng, trừ có nhớ gần như luôn vì chưa thấy được "nhớ 1" thật ra là một bó mười que vừa được chuyển sang cột khác. Khi chỉ học quy tắc "viết 3 nhớ 1", con làm đúng lúc đang nhớ quy tắc, nhưng chỉ cần mệt hay vội là quên nhớ, nhớ nhầm cột, hoặc với phép trừ thì lấy số lớn trừ số bé cho tiện.
Bài này dành cho phụ huynh có con lớp 1 cuối năm và lớp 2. Nội dung gồm: con cần nắm gì trước khi gặp phép có nhớ, cách dùng que tính và bó chục, cách nói "nhớ" và "mượn" cho dễ hiểu, các lỗi hay gặp, cách tập tính nhẩm, và vài câu lệnh để nhờ AI soạn ví dụ cho buổi kèm con.
Trước khi học có nhớ, con cần chắc hai thứ
Thứ nhất là các phép cộng, trừ trong phạm vi 20, đặc biệt là những cặp số cộng lại bằng 10: 1 và 9, 2 và 8, 3 và 7, 4 và 6, 5 và 5. Đây là xương sống của phép cộng qua mười. Nếu con phải đếm ngón tay mới ra 7 cộng 3, thì khi gặp 47 cộng 26, con sẽ dồn hết sức vào việc đếm và không còn chỗ trong đầu để nghĩ tới chuyện nhớ.
Thứ hai là hiểu giá trị theo vị trí: trong số 47, chữ số 4 không phải là bốn mà là bốn chục, tức bốn mươi. Bạn kiểm tra nhanh bằng câu hỏi "số 47 có mấy chục và mấy đơn vị", rồi đưa con 47 que tính lộn xộn và nhờ con bó thành từng chục. Con bó được 4 bó, thừa 7 que, và tự nói được "4 chục 7 đơn vị" thì nền đã vững.
Theo chương trình 2018, lớp 1 chủ yếu học cộng, trừ không nhớ trong phạm vi 100, còn cộng, trừ có nhớ được học ở lớp 2. Nếu con đang lớp 1 mà bạn thấy đã cần dạy có nhớ, hãy xem lại bài tập trên lớp, có thể đó chỉ là một bài nâng cao chứ không phải yêu cầu chung. Đừng vội kéo con đi trước khi hai nền trên chưa chắc.
Cộng có nhớ bằng que tính và bó chục
Que tính có sẵn trong bộ đồ dùng học toán, không có thì dùng tăm, đũa tre hoặc ống hút cắt ngắn, buộc bằng dây chun. Thử với phép 38 + 25:
- Cho con lấy 3 bó chục và 8 que rời để làm số 38, đặt bên trái. Lấy 2 bó chục và 5 que rời để làm số 25, đặt bên phải.
- Gộp que rời trước: 8 que và 5 que là 13 que. Hỏi con "13 que rời này có bó được thành một chục không". Con bó 10 que lại, còn thừa 3 que.
- Bó vừa làm ra được đặt sang chỗ các bó chục. Đây chính là "nhớ 1": một chục mới sinh ra từ hàng đơn vị chuyển sang hàng chục.
- Đếm các bó chục: 3 bó, 2 bó và 1 bó vừa bó thêm là 6 bó. Cộng 3 que rời, được 63.
- Bây giờ mới viết phép tính theo cột lên giấy, và đọc từng bước song song với que: 8 cộng 5 bằng 13, viết 3 nhớ 1; 3 cộng 2 bằng 5, thêm 1 bằng 6, viết 6.
- Cho con tự làm thêm hai, ba phép với que trước khi bỏ que. Khi con nói được "nhớ 1 là một bó chục" mà không cần nhìn que, có thể chuyển sang giấy.
Cách nhớ dễ hiểu là viết số 1 nhỏ phía trên cột chục ngay lúc nhớ. Nhiều cô giáo cho phép, có cô không khuyến khích; xem vở của con để theo đúng cách trên lớp. Mục tiêu cuối cùng là con không cần viết mà vẫn nhớ, nhưng giai đoạn đầu viết ra giúp con khỏi quên.
Trừ có nhớ: đổi một chục thành mười đơn vị
Phép trừ có nhớ khó hơn vì con phải làm ngược: tháo một bó chục ra. Thử với 52 − 17. Con lấy 5 bó chục và 2 que rời. Cần bớt đi 7 que rời, nhưng chỉ có 2 que. Hỏi con phải làm sao. Gợi ý: tháo một bó chục ra thành 10 que rời, giờ có 12 que rời và 4 bó. Bớt 7 que còn 5 que. Bớt 1 bó chục trong số 4 bó còn 3 bó. Kết quả 3 chục 5 đơn vị, tức 35.
Trên giấy, sách thường trình bày theo kiểu: 2 không trừ được 7, lấy 12 trừ 7 bằng 5, viết 5, nhớ 1; 1 thêm 1 bằng 2, 5 trừ 2 bằng 3, viết 3. Cách nói "thêm 1 vào số trừ ở hàng chục" là đúng nhưng khó hình dung với trẻ. Khi con thắc mắc, bạn quay lại que tính: cái bó bị tháo ra từ số 52 cũng làm hàng chục bớt đi một, nên dù viết theo kiểu nào kết quả vẫn như nhau.
Ở nhà, bạn cứ nói theo kiểu "mượn một chục" nếu con thấy dễ hiểu hơn, miễn là khi viết thì theo đúng cách trình bày cô giáo dạy. Điều quan trọng là con không bao giờ được lấy số bé trừ ngược: thấy 2 trừ 7 không được, nhiều trẻ đổi thành 7 trừ 2 bằng 5, viết 5 rồi ra kết quả 45. Que tính là cách nhanh nhất cho con thấy vì sao kết quả 45 không thể đúng.
Tập thêm cho con kiểm lại bằng phép cộng: 35 cộng 17 có bằng 52 không. Phép thử này dạy con một thói quen rất đáng giá cho những năm sau: làm xong thì tự kiểm bằng một đường khác.
Những lỗi hay gặp và cách nhận ra
Khi chấm bài cho con, bạn đừng chỉ nhìn đúng sai. Nhìn kiểu sai sẽ cho biết con vướng ở đâu. Bảng dưới là các kiểu lỗi phổ biến với ví dụ đã tính lại.
| Kiểu lỗi | Bài làm sai (ví dụ) | Con đang vướng ở đâu | Gỡ thế nào |
|---|---|---|---|
| Quên nhớ | 38 + 25 = 53 | Biết 8 + 5 = 13 nhưng bỏ quên một chục | Quay lại que tính, cho con viết số nhớ nhỏ trên cột chục |
| Viết cả 13 xuống | 38 + 25 = 513 | Chưa hiểu mỗi cột chỉ chứa một chữ số | Hỏi "13 que rời bó được mấy bó" |
| Lấy số bé trừ ngược | 52 − 17 = 45 | Thấy 2 trừ 7 không được nên đổi chiều | Tháo một bó chục, đếm lại số que rời |
| Đổi chục mà quên bớt hàng chục | 74 − 38 = 46 (lấy 14 − 8 rồi vẫn lấy 7 − 3) | Đã tháo một bó nhưng quên hàng chục bớt đi một | Đọc to từng bước, gạch số chục bị đổi |
| Đặt lệch cột | 45 + 7 viết số 7 dưới số 4 | Chưa thấy đơn vị phải thẳng đơn vị | Kẻ hai cột chục, đơn vị trên giấy ô ly |
Một lỗi khác không nằm trong bảng: con tính đúng nhưng chép đề sai. Trước khi sửa phép tính, cho con đọc to đề bài một lần. Rất nhiều "lỗi toán" ở tuổi này thực ra là lỗi chép.
Tập tính nhẩm mà không cần đặt cột
Đặt tính theo cột là kỹ năng cần, nhưng nếu chỉ biết đặt cột thì con sẽ chậm và dễ mất phương hướng. Song song, bạn tập cho con vài cách nhẩm, mỗi tuần một cách:
- Làm tròn chục: 8 + 5 thì tách 5 thành 2 và 3, 8 cộng 2 được 10, thêm 3 được 13. Cách này dựa đúng vào các cặp bằng 10 đã học.
- Cộng chục trước, đơn vị sau: 38 + 25 thì 30 cộng 20 được 50, 8 cộng 5 được 13, 50 cộng 13 được 63.
- Thêm rồi bớt: 47 + 9 nghĩ là 47 cộng 10 được 57, bớt 1 còn 56.
- Trừ theo bước: 52 − 17 thì 52 trừ 10 được 42, trừ tiếp 7 được 35. Hoặc 52 trừ 20 được 32, rồi thêm lại 3 được 35.
- Đếm thêm cho phép trừ: 52 − 47 hỏi "từ 47 đếm thêm bao nhiêu thì tới 52", con đếm 48, 49, 50, 51, 52 là 5.
- Ước lượng trước khi tính: 38 + 25 chắc chắn hơn 50 và dưới 70. Kết quả 513 lập tức lộ ra là vô lý.
Không cần bắt con dùng một cách duy nhất. Hỏi con "con làm thế nào", rồi khen cách nghĩ chứ không chỉ khen đáp số. Trẻ được hỏi cách làm sẽ dần chọn cách nhanh nhất cho mình.
Nhờ AI soạn ví dụ và đoán lỗi của con
Khi bạn chấm bài và thấy con sai đi sai lại một kiểu, AI có thể giúp bạn đoán nguyên nhân và soạn bài luyện đúng chỗ. Ví dụ câu lệnh: "Con mình học lớp 2, làm 52 − 17 ra 45, làm 63 − 28 ra 45. Con đang hiểu sai điều gì? Gợi ý cách giải thích bằng que tính và cho sáu phép trừ có nhớ trong phạm vi 100 để luyện đúng lỗi này." Mô tả bài làm bằng chữ là đủ, không cần chụp ảnh vở có tên con.
Kiểm lại từng phép tính AI đưa ra. Trường hợp này bạn tự tính 63 − 28: 13 trừ 8 bằng 5, 6 trừ 3 bằng 3, ra 35, còn 45 là đúng kiểu lấy 8 trừ 3 ở hàng đơn vị cho tiện, giống hệt lỗi ở phép đầu. Nếu AI phân tích khác với điều bạn thấy, tin vào bài làm của con hơn. AI cũng có lúc tạo đề có phép tính không cần nhớ trong khi bạn yêu cầu có nhớ, hoặc cho kết quả vượt quá 100; lọc những câu đó ra.
Bạn cũng có thể nhờ AI viết những câu đố đời thường: "Viết năm bài toán ngắn cho trẻ lớp 2 về đi chợ với mẹ, mỗi bài một phép cộng hoặc trừ có nhớ trong phạm vi 100, dùng đơn vị nghìn đồng, số tiền là ví dụ giả định." Rồi bạn đọc cho con nghe, con dùng que tính hoặc nhẩm. Giữ AI ở phía bố mẹ; con ngồi với que tính và giấy là đủ.
Giữ buổi học ngắn và tích cực
Phép có nhớ là lần đầu tiên con phải giữ nhiều bước trong đầu cùng một lúc, nên mệt rất nhanh. Mười lăm đến hai mươi phút cho một buổi kèm là hợp lý; quá lâu thì con bắt đầu sai những phép vốn đã làm đúng. Khi thấy con sai liên tục, đó là tín hiệu nên dừng, không phải tín hiệu cần làm thêm cho thuộc.
Thay vì chấm đỏ hàng loạt, bạn chọn một phép sai và cùng con tìm chỗ sai. Hỏi "con thử làm lại với que xem nào". Con tự phát hiện ra lỗi thì sẽ nhớ lâu hơn nhiều so với được chỉ ra. Không cần đếm số câu đúng trên tổng số câu, và đừng so với anh chị hay bạn cùng lớp. Những so sánh đó không làm con giỏi phép có nhớ hơn, mà chỉ làm con sợ ngồi vào bàn.
Nếu sau vài tuần con vẫn rất chật vật với phép cộng trong phạm vi 20, hoặc vẫn đếm từng ngón tay cho 6 cộng 3, hãy lùi lại củng cố phần nền đó trước, và trao đổi với cô giáo để biết con trên lớp ra sao. Lùi một bước ở tuổi này không phải chậm, mà là để những năm sau đi nhanh hơn.
Câu hỏi thường gặp
Phép cộng trừ có nhớ học ở lớp mấy?
Theo chương trình 2018, lớp 1 chủ yếu học cộng, trừ không nhớ trong phạm vi 100, còn cộng, trừ có nhớ được học ở lớp 2. Thời điểm cụ thể có thể lệch theo bộ sách, bạn xem vở và sách của con để theo cho đúng.
Có nên cho con dùng ngón tay để tính không?
Ở giai đoạn đầu, dùng ngón tay hay que tính là bình thường và giúp con hiểu. Dần dần bạn tập cho con các cặp số cộng lại bằng mười và cách làm tròn chục, khi đó con sẽ tự bỏ ngón tay vì nhẩm nhanh hơn.
Vì sao con cứ lấy số bé trừ ngược khi trừ có nhớ?
Vì con thấy hai trừ bảy không làm được nên đổi chiều cho tiện, chưa hiểu phải đổi một chục thành mười đơn vị. Cho con làm lại bằng que tính, tháo một bó chục ra, con sẽ thấy vì sao kết quả kia không đúng.
Viết số nhớ nhỏ lên trên có bị coi là sai không?
Tuỳ cô giáo. Có cô cho phép để trẻ khỏi quên, có cô muốn trẻ nhớ trong đầu. Bạn xem cách cô sửa trong vở của con rồi theo đúng như vậy ở nhà, tránh để con bị dạy hai kiểu khác nhau.
Nhờ AI soạn bài tập cộng trừ có nhớ có ổn không?
Ổn, nếu bố mẹ là người dùng và tự kiểm từng phép tính. AI có thể ra nhầm phép không cần nhớ hoặc kết quả vượt phạm vi đã yêu cầu. Mô tả bài làm bằng chữ, không gửi ảnh vở có tên con.
Mỗi buổi kèm con học phép có nhớ nên kéo dài bao lâu?
Khoảng mười lăm đến hai mươi phút là hợp với trẻ lớp 2. Khi con bắt đầu sai những phép vốn làm đúng, đó là lúc nên dừng, vì con đã mệt chứ không phải vì con chưa thuộc.