Bảng cửu chương dễ thuộc nhất khi con đã hiểu phép nhân là gì, và nhẹ nhất khi con chỉ phải nhớ những phép thật sự mới. Nhiều nhà bắt con đọc vẹt từ "hai nhân một bằng hai" đến "chín nhân mười bằng chín mươi" mỗi tối. Cách đó có thể giúp con đọc trôi, nhưng hỏi lệch thứ tự là con phải lẩm nhẩm lại từ đầu, và chỉ cần quên một dòng là cả chuỗi đứt.
Bài này dành cho phụ huynh kèm con lớp 2 và lớp 3. Bạn sẽ có cách cho con thấy phép nhân bằng hạt đậu, đôi đũa; những quy luật làm số phép phải nhớ giảm đi đáng kể; thứ tự học các bảng; nhịp ôn mỗi ngày không thành cực hình; và cách nhờ AI nghĩ trò chơi cho con trong khi chính con không cần ngồi trước chatbot.
Bảng cửu chương nằm ở đâu trong chương trình tiểu học
Theo chương trình giáo dục phổ thông 2018, phép nhân thường bắt đầu ở lớp 2 với ý nghĩa "các nhóm bằng nhau", kèm bảng nhân 2 và bảng nhân 5 cùng phép chia tương ứng. Lên lớp 3, con học tiếp các bảng nhân, chia còn lại rồi dùng chúng để nhân, chia số có nhiều chữ số. Thời điểm cụ thể có thể lệch đôi chút giữa các bộ sách, nên cách chắc nhất là nhìn vở và sách của chính con, hoặc hỏi cô giáo con đang ở bài nào.
Điều đáng để ý là ở lớp 2, sách thường cho con thấy phép nhân bằng hình ảnh trước: ba đĩa, mỗi đĩa hai quả cam, viết thành hai được lấy ba lần. Nếu ở nhà bạn bỏ qua bước này và cho con học thuộc ngay, con sẽ có hai thứ tách rời nhau: một bài vè đọc được và một khái niệm không hiểu. Đến lúc gặp bài toán có lời văn "mỗi hộp có 6 cái bánh, 4 hộp có bao nhiêu cái", con không biết phải nhân hay cộng.
Một chuyện nữa hay gây căng thẳng: thứ tự viết thừa số. Có giai đoạn sách quy ước rõ số nào đứng trước, có lúc cô giáo chấp nhận cả hai cách. Bạn đừng tự áp quy ước của thời mình đi học. Nhìn cách cô giáo sửa trong vở của con, rồi theo đúng cách đó ở nhà để con khỏi bị hai người dạy hai kiểu.
Cho con thấy phép nhân bằng đồ vật trong nhà
Trước khi đọc bảng nào, dành hai hoặc ba buổi chơi với đồ vật. Mục tiêu là để con tự nói ra được "phép nhân là cộng nhiều lần cùng một số". Trình tự gợi ý:
- Lấy một nắm hạt đậu hoặc nắp chai. Nhờ con chia thành 4 nhóm, mỗi nhóm 3 hạt. Hỏi con có tất cả bao nhiêu hạt, để con đếm từng hạt nếu muốn.
- Hỏi tiếp: có cách nào đếm nhanh hơn không. Gợi ý con đếm theo nhóm: 3, 6, 9, 12. Đây là lúc con thấy đếm cách ba chính là cộng ba nhiều lần.
- Viết ra giấy 3 + 3 + 3 + 3 = 12, rồi viết bên cạnh 3 × 4 = 12, và đọc thành lời "ba được lấy bốn lần". Đừng giảng dài, chỉ cần con nhìn thấy hai dòng nằm cạnh nhau.
- Đổi vai: bạn đọc một phép nhân, con xếp đồ vật cho đúng. Với 5 × 2, con xếp hai nhóm năm; với 2 × 5, con xếp năm nhóm hai. Hai cách xếp cho cùng một tổng, đó là gợi ý đầu tiên về tính giao hoán.
- Mang ra đời sống: số đũa của 4 người, số bánh xe của 3 chiếc xe đạp, số ngón tay của cả nhà. Mỗi bữa cơm một câu là đủ.
- Khi con tự đặt được một câu kiểu "nhà mình có 3 chậu cây, mỗi chậu 4 bông" và viết đúng phép nhân, lúc đó mới bắt đầu học thuộc.
Nếu con còn đếm từng hạt sau vài buổi, đừng sốt ruột. Đếm từng hạt nghĩa là con đang hiểu bằng tay; đếm theo nhóm sẽ đến khi con thấy nó nhanh hơn. Ép con đọc thuộc lúc này chỉ đẩy phần hiểu ra sau.
Những quy luật giúp con phải nhớ ít hơn
Đổi chỗ thừa số không đổi kết quả. Con đã biết 3 × 7 thì cũng biết 7 × 3. Chỉ riêng điều này đã làm số phép cần nhớ giảm gần một nửa. Cho con kiểm bằng cách xếp hạt theo hai kiểu như ở phần trên, để con tin vì thấy tận mắt chứ không phải vì bố mẹ bảo.
Nhân với 1 và nhân với 10 gần như không phải học. Số nào nhân 1 cũng giữ nguyên, nhân 10 thì thêm một chữ số 0 vào cuối. Gạch hai dòng này khỏi danh sách "phải thuộc" cho con thấy bảng nhỏ đi.
Bảng 2 là gấp đôi, bảng 4 là gấp đôi của gấp đôi. Muốn tính 4 × 7, con lấy 7 gấp đôi được 14, rồi gấp đôi lần nữa được 28. Trẻ thường gấp đôi nhanh hơn nhớ một dòng mới.
Bảng 5 nhìn vào đồng hồ hoặc bàn tay. Kết quả bảng 5 luôn tận cùng bằng 0 hoặc 5, và đếm cách năm thì con đã quen khi đếm ngón tay hai bàn tay. Năm nhân một số chẵn thì bằng nửa của mười nhân số đó: 5 × 8 là nửa của 80, tức 40.
Bảng 9 có hai quy luật dễ thấy. Với 9 nhân một số từ 1 đến 10, chữ số hàng chục của kết quả nhỏ hơn số đó một đơn vị, và tổng hai chữ số luôn bằng 9: 9 × 7 = 63, có 6 kém 7 một đơn vị, 6 cộng 3 bằng 9. Cũng có thể nghĩ 9 × 7 là 10 × 7 rồi bớt 7.
Bảng 6 dựa vào bảng 5. 6 × 7 là 5 × 7 thêm một lần 7: 35 cộng 7 bằng 42. Cách mượn bảng dễ hơn này dạy con một điều quý hơn cả bảng cửu chương: không nhớ thì vẫn tự tìm ra được.
Thứ tự học các bảng cho đỡ nặng
Không nhất thiết đi từ bảng 2 đến bảng 9 theo số. Đi theo độ khó sẽ cho con cảm giác tiến bộ sớm, và bảng sau dựa được vào bảng trước. Đây là một trình tự gợi ý, bạn điều chỉnh theo tiến độ trên lớp của con.
| Giai đoạn | Bảng | Dựa vào đâu | Ví dụ cách nghĩ |
|---|---|---|---|
| 1 | Bảng 2, bảng 5, bảng 10 | Đếm cách hai, cách năm, cách mười | 5 × 6: đếm 5, 10, 15, 20, 25, 30 |
| 2 | Bảng 4 | Gấp đôi bảng 2 | 4 × 6: 6 gấp đôi là 12, gấp đôi nữa là 24 |
| 3 | Bảng 3 | Đếm cách ba, bảng 2 cộng thêm một lần | 3 × 7: 2 × 7 = 14, thêm 7 là 21 |
| 4 | Bảng 9 | Mười lần trừ một lần, quy luật chữ số | 9 × 6: 60 bớt 6 là 54 |
| 5 | Bảng 6 | Bảng 5 cộng thêm một lần | 6 × 8: 40 thêm 8 là 48 |
| 6 | Bảng 8 | Gấp đôi bảng 4 | 8 × 7: 4 × 7 = 28, gấp đôi là 56 |
| 7 | Bảng 7 | Hầu hết đã gặp ở các bảng khác nhờ đổi chỗ | Chỉ còn 7 × 7 = 49 là thật sự mới |
Đến giai đoạn cuối, con sẽ ngạc nhiên vì bảng 7, cái bảng nghe nói là khó nhất, lại gần như đã thuộc sẵn. Đây là khoảnh khắc nên để con tự phát hiện: bạn đưa bảng 7 ra và hỏi con biết những dòng nào rồi.
Ôn mười phút mỗi ngày mà không thành cực hình
Thuộc lòng vẫn cần, vì lên lớp 4 và lớp 5 con phải nhân chia nhanh để làm phân số và số thập phân. Cái cần tránh là biến giờ ôn thành giờ kiểm tra. Một vài cách nhiều gia đình thấy hợp:
- Ôn ngắn và đều: mười phút mỗi ngày tốt hơn một tiếng vào cuối tuần. Dừng khi con còn muốn chơi tiếp, đừng đợi con chán.
- Hỏi lộn xộn chứ không hỏi theo thứ tự, nhưng chỉ trong những bảng con đã học. Hỏi bảng con chưa học là đẩy con vào thế thua.
- Chơi trò "đố ngược": bạn đưa kết quả 24, con tìm các cặp số nhân ra 24. Trò này ôn luôn phép chia mà không cần gọi tên.
- Dùng thẻ giấy tự làm: mặt trước ghi phép nhân, mặt sau ghi kết quả. Thẻ con trả lời nhanh để sang chồng "đã quen", thẻ còn ngập ngừng để lại chồng "ôn tiếp". Không đếm điểm, chỉ nhìn chồng "ôn tiếp" mỏng dần.
- Tận dụng lúc đi đường, chờ cơm: một hai câu là đủ, không cần giấy bút.
- Để con đố lại bố mẹ, thỉnh thoảng bố mẹ "trả lời sai" để con sửa. Trẻ rất thích được làm người kiểm.
Nếu con trả lời sai, đừng nói ngay đáp án. Hỏi "con nghĩ ra số đó bằng cách nào", rồi gợi con dùng một quy luật ở trên để tự sửa. Như vậy mỗi lần sai lại là một lần con luyện cách suy ra.
Nhờ AI nghĩ trò chơi và cách giải thích, không phải để con hỏi chatbot
Với trẻ lớp 2, lớp 3, người dùng AI nên là bố mẹ. Phần lớn dịch vụ trò chuyện AI phổ biến đặt độ tuổi tối thiểu cao hơn tuổi tiểu học, và kể cả khi được phép, trẻ nhỏ chưa đủ khả năng nhận ra lúc chatbot nói sai. Bạn dùng AI như một người bạn nhiều ý tưởng để chuẩn bị buổi học, rồi chính bạn ngồi với con.
Một câu lệnh mẫu bạn có thể gõ: "Con mình học lớp 3, đang học bảng nhân 7 và còn hay nhầm 7 × 8 với 7 × 6. Gợi ý ba trò chơi ngắn dưới mười phút, dùng đồ vật có sẵn trong nhà như đũa, nắp chai, bài tú lơ khơ, không cần màn hình." Một câu khác: "Giải thích vì sao 6 × 4 bằng 4 × 6 cho một bạn 8 tuổi, dùng ví dụ xếp ghế trong lớp, không quá năm câu."
Đọc kỹ kết quả trước khi dùng. AI đôi khi đưa ra mẹo nghe hay nhưng sai với vài trường hợp, hoặc viết nhầm một phép tính trong ví dụ. Bạn tự tính lại từng con số, và bỏ những trò cần cá cược, thưởng phạt bằng điểm hay so bạn với bạn. Đừng gõ tên thật, tên trường, lớp của con vào khung chat; "một bạn lớp 3" là đủ để AI hiểu.
AI cũng hữu ích khi bạn cần một câu chuyện ngắn có phép nhân lồng vào, chẳng hạn chuyện bạn kiến chở lương thực, mỗi chuyến 6 hạt gạo. Bạn đọc chuyện cho con nghe, dừng lại hỏi con tính. Chuyện do AI viết thì nên sửa lại cho gần với nhà mình, để con thấy toán ở ngay quanh mình chứ không chỉ trong sách.
Khi con thuộc rồi lại quên, hoặc thuộc nhân mà chia không ra
Thuộc rồi quên là chuyện bình thường, nhất là sau kỳ nghỉ hè. Đừng coi đó là dấu hiệu con kém. Bộ nhớ của trẻ cần được gọi lại nhiều lần cách quãng; một tuần ôn rồi bỏ ba tháng thì quên là lẽ tự nhiên. Quay lại các quy luật, cho con suy ra những dòng đã quên, thường chỉ vài buổi là trở lại.
Trường hợp thứ hai hay gặp hơn: con đọc vanh vách bảng nhân nhưng gặp 42 : 6 thì đứng hình. Lý do là con học nhân như một bài đọc một chiều. Hãy nối lại bằng câu hỏi "6 nhân mấy thì bằng 42", và chơi trò chia kẹo cho các thành viên trong nhà để con thấy chia là chia đều, nhân là gộp lại. Khi con quen đặt câu hỏi ngược đó, phép chia trong bảng sẽ tự đến.
Nếu sau nhiều tuần con vẫn rất vất vả với những bảng đơn giản như bảng 2, bảng 5, hoặc con hay đảo số, đọc nhầm số dù đã cố gắng, bạn nên trao đổi với cô giáo. Mỗi đứa trẻ một nhịp, và cô là người nhìn thấy con trong cả lớp hằng ngày. Điều cần tránh là so con với anh chị hay bạn cùng lớp; câu "bạn kia thuộc từ lâu rồi" không giúp con nhớ thêm dòng nào mà chỉ làm con ngại học toán.
Câu hỏi thường gặp
Con nên thuộc bảng cửu chương từ lớp mấy?
Theo chương trình 2018, phép nhân thường bắt đầu ở lớp 2 với bảng 2 và bảng 5, các bảng còn lại học ở lớp 3. Bạn nên theo nhịp trên lớp của con, không cần dạy vượt trước, và ưu tiên cho con hiểu ý nghĩa trước khi học thuộc.
Có nên cho con đọc thuộc bảng theo thứ tự mỗi tối không?
Đọc theo thứ tự giúp con trôi miệng nhưng dễ tạo thói quen lẩm nhẩm từ đầu mới ra kết quả. Nên kết hợp: hiểu bằng đồ vật, nhớ theo quy luật, rồi hỏi lộn xộn trong các bảng đã học, mỗi ngày khoảng mười phút.
Mẹo đếm ngón tay cho bảng 9 có nên dạy không?
Có thể dạy như một trò thú vị, nhưng nên kèm cách nghĩ mười lần trừ một lần để con hiểu vì sao đúng. Mẹo chỉ dùng tay mà không hiểu thì con sẽ lúng túng khi gặp bảng khác hoặc khi phải nhân số lớn hơn.
Cho con tự hỏi chatbot bảng cửu chương có được không?
Với trẻ tiểu học, người dùng AI nên là bố mẹ. Nhiều dịch vụ đặt độ tuổi tối thiểu cao hơn tuổi tiểu học, và trẻ chưa nhận ra khi máy trả lời sai. Bạn nhờ AI nghĩ trò chơi, tự kiểm rồi chơi cùng con.
Con thuộc bảng nhân nhưng không làm được phép chia thì làm sao?
Nối hai phép bằng câu hỏi ngược kiểu sáu nhân mấy thì bằng bốn mươi hai, và chơi chia kẹo đều cho các thành viên trong nhà. Khi con quen nghĩ chia là tìm thừa số còn thiếu, chia trong bảng sẽ nhanh lên.
Bao lâu thì con thuộc hết bảng cửu chương?
Mỗi trẻ một nhịp, không có mốc chung đáng để so. Điều nên theo dõi là con có tự suy ra được dòng đã quên hay không. Nếu sau nhiều tuần con vẫn rất vất vả với bảng 2, bảng 5, hãy trao đổi với cô giáo.